ទីក្រុងបាងកក (បច្ចុប្បន្នមានឈ្មោះផ្លូវការថា ក្រុងថេបមហានគរ - Krung Thep Maha Nakhon) មានប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាងសម្បូរបែប ដោយបានវិវត្តខ្លួនពីភូមិស្ទូចត្រីតូចមួយ រហូតក្លាយជាលំនៅឋានរបស់ព្រះមហាក្សត្រ និងជារាជធានីដ៏រវើកនៃប្រទេសថៃ។
ខាងក្រោមនេះជាប្រវត្តិសង្ខេបនៃទីក្រុងបាងកក តាមដំណាក់កាលសំខាន់ៗ៖
១. ដើមកំណើតជាភូមិដីសណ្តទន្លេ (មុនសតវត្សទី១៨)
ភូមិតូចមួយ៖ ដើមឡើយ បាងកកគ្រាន់តែជាភូមិស្ទូចត្រីតូចមួយ ស្ថិតនៅត្រើយខាងកើតនៃទន្លេចៅប្រាយ៉ា។ ឈ្មោះថា «បាងកក» (Bangkok) ត្រូវបានគេជឿថាដកស្រង់ចេញពីពាក្យ «បាង» (ភូមិតាមមាត់ទឹក) និង «កក» (ដើមល្វា ឬដើមកក)។
កំពង់ផែឆ្លងកាត់៖ ក្នុងសម័យរាជាណាចក្រអយុធ្យា ទីតាំងនេះបានក្លាយជាកំពង់ផែឆ្លងកាត់ដ៏សំខាន់សម្រាប់កប៉ាល់ពាណិជ្ជកម្មបរទេស មុននឹងបន្តដំណើរទៅកាន់រាជធានីអយុធ្យា។
២. សម័យធនបុរី (ឆ្នាំ ១៧៦៧–១៧៨២)
ការផ្លាស់ប្តូររាជធានី៖ បន្ទាប់ពីរាជធានីអយុធ្យាត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសង្គ្រាមជាមួយភូមារួចមក ព្រះបាទតាកស៊ីន (King Taksin) បានរំកិលរាជធានីមកភាគខាងត្បូង ហើយបានបង្កើតរាជធានីថ្មីមួយឈ្មោះថា ធនបុរី (Thonburi) ដែលស្ថិតនៅត្រើយខាងលិចទន្លេចៅប្រាយ៉ា (ទល់មុខទីក្រុងបាងកកសព្វថ្ងៃ)។
៣. ការបង្កើតរាជវង្សចក្រី និងក្រុងថេប (ឆ្នាំ ១៧៨២)
ការបង្កើតក្រុងបាងកក៖ នៅឆ្នាំ ១៧៨២ ព្រះបាទពុទ្ធយ៉តហ្វាជូឡាលោក (ព្រះចៅរាមាទី១) បានឡើងគ្រងរាជ្យ និងបង្កើតរាជវង្សចក្រី។ ព្រះអង្គបានសម្រេចចិត្តរំកិលរាជធានីឆ្លងទន្លេពីធនបុរី មកកាន់ត្រើយខាងកើត (ទីតាំងបាងកកសព្វថ្ងៃ) ព្រោះមានយុទ្ធសាស្ត្រយោធាល្អជាងក្នុងការការពារខ្លួនពីការវាយប្រហារ។
ឈ្មោះផ្លូវការ៖ ព្រះអង្គបានប្រទានឈ្មោះរាជធានីថ្មីនេះថា «ក្រុងថេបមហានគរ...» (Krung Thep Maha Nakhon) ដែលជាឈ្មោះទីក្រុងវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ទោះជាយ៉ាងណា ជនបរទេសនៅតែបន្តហៅទីក្រុងនេះថា «បាងកក» រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
ការកសាង៖ ព្រះចៅរាមាទី១ បានបញ្ជាឲ្យកសាងព្រះបរមរាជវាំង (Grand Palace) និងវត្តព្រះកែវមរកត (Wat Phra Kaew) ដើម្បីជាជម្រកនៃភាពរុងរឿងថ្មី។
៤. សម័យទំនើបកម្ម (សតវត្សទី១៩ ដល់ ២០)
ការបើកចំហរទៅកាន់លោកខាងលិច៖ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅមង្គុត (រាមាទី៤) និងព្រះចៅចុលាលង្ករណ៍ (រាមាទី៥) ទីក្រុងបាងកកបានឆ្លងកាត់ការធ្វើទំនើបកម្មយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រព័ន្ធផ្លូវថ្នល់ ផ្លូវដែក និងស្ថាបត្យកម្មបែបអឺរ៉ុបត្រូវបានណែនាំ ដើម្បីការពារប្រទេសពីការធ្វើអាណានិគមនិយម។
ការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ៖ ទីក្រុងនេះបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងលឿនតាមរយៈការលុបប្រឡាយធ្វើជាផ្លូវថ្នល់ និងការកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទំនើបៗ។
៥. បាងកកនាពេលបច្ចុប្បន្ន
នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋាភិបាលថៃបានបញ្ចូលខេត្តធនបុរី និងក្រុងថេបមហានគរ ទៅជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសតែមួយ។
សព្វថ្ងៃនេះ បាងកកគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ វប្បធម៌ និងទេសចរណ៍ដ៏សំខាន់បំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលល្បីល្បាញខាងទីក្រុងមិនចេះដេក ម្ហូបអាហារតាមចិញ្ចើមផ្លូវ និងប្រាសាទបុរាណដ៏ស្រស់ស្អាត។
ខាងក្រោមនេះជាការរៀបរាប់លម្អិតអំពីកាលប្បវត្តិ (Chronology of Events) នៃសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងសៀម និងស្ថានភាពភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ព្រមទាំងទំនាក់ទំនងជាមួយចំប៉ាសាក់ ពីឆ្នាំ ១៧៦៧ ដល់ ១៧៨២៖
ផ្នែកទី ១៖ កាលប្បវត្តិនៃសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងសៀម (Chronology of Events: 1767–1782)
ដំណាក់កាលនេះ គឺជារំលងអន្តរកាលដ៏ខ្មៅងងឹត និងការងើបឡើងវិញនៃអាណាចក្រសៀម បន្ទាប់ពីការដួលរលំក្រុងអយុធ្យា៖
ឆ្នាំ ១៧៦៧ (ការដួលរលំអយុធ្យា និងការបែកបាក់):
ខែមេសា៖ កងទ័ពភូមា (រាជវង្សកូនបោន) បានវាយបែក និងដុតបំផ្លាញរាជធានីអយុធ្យាទាំងស្រុង។ អាណាចក្រសៀមបានដួលរលំ និងបែកខ្ញែកជា «អាណាចក្រស្តេចត្រាញ់ ឬបក្សសម្ព័ន្ធធំៗចំនួន ៥» ដែលដណ្តើមអំណាចគ្នា។
ចុងឆ្នាំ ១៧៦៧៖ មេទ័ព ភ្យា តាកស៊ីន (Phraya Taksin) ដែលបានវាយទម្លាយការឡោមព័ទ្ធរបស់ភូមាចេញទៅភាគអាគ្នេយ៍ (ចន្ទបុរី) បានប្រមូលកងទ័ពវាយបណ្តេញយោធាភូមាដែលនៅសេសសល់ និងប្រកាសខ្លួនជាព្រះមហាក្សត្រ ដោយបង្កើតរាជធានីថ្មីនៅ ធនបុរី (Thonburi)។
ឆ្នាំ ១៧៦៨–១៧៧០ (យុទ្ធនាការបង្រួបបង្រួមជាតិរបស់ព្រះបាទតាកស៊ីន):
ឆ្នាំ ១៧៦៨៖ ព្រះបាទតាកស៊ីន បានដឹកនាំទ័ពបង្ក្រាបបក្សសម្ព័ន្ធស្តេចត្រាញ់ខាងជើង (បក្សវិសេសជ័យចាន) និងបក្សខាងកើត (បក្សពិម័យ)។
ឆ្នាំ ១៧៦៩៖ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនទ័ពទៅបង្ក្រាបបក្សសម្ព័ន្ធខាងត្បូង (បក្សនគរស្រីធម្មរាជ/Ligor)។ នៅឆ្នាំដដែលនេះ សៀមបានលូកដៃចូលកិច្ចការផ្ទៃក្នុងកម្ពុជាដើម្បីប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលវៀតណាម។
ឆ្នាំ ១៧៧០៖ យុទ្ធនាការចុងក្រោយបានបញ្ចប់ដោយជោគជ័យ តាមរយៈការបង្ក្រាបបក្សសម្ព័ន្ធហ្វាង (បក្សព្រះភីសានុលោកចៅ) នៅភាគខាងជើង។ អាណាចក្រសៀមត្រូវបានបង្រួបបង្រួមឡើងវិញទាំងស្រុង។
ឆ្នាំ ១៧៧១–១៧៨០ (សង្គ្រាមពង្រីកទឹកដី):
សៀមបានធ្វើសង្គ្រាមការពារខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ពីការឈ្លានពានរបស់ភូមា និងបានវាយពង្រីកទឹកដីទៅភាគខាងជើង (ដណ្តើមយកឈៀងម៉ៃ និងឡានណាពីភូមា) និងដែនដីឡាវ (លហ្វាងប្រាបាង វៀងចន្ទន៍ និងចំប៉ាសាក់)។
ឆ្នាំ ១៧៨១–១៧៨២ (វិបត្តិផ្ទៃក្នុង និងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្ស):
ចុងឆ្នាំ ១៧៨១៖ ព្រះបាទតាកស៊ីន មានអាការរោគសរសៃប្រសាទ (វង្វេងស្មារតី) ដោយបង្ខំឲ្យមន្ត្រី និងព្រះសង្ឃគោរពព្រះអង្គដូចជាព្រះពុទ្ធ ដែលបង្កឲ្យមានការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមពួកមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់។
ខែមីនា ឆ្នាំ ១៧៨២៖ មានការបះបោរមួយដឹកនាំដោយ ភ្យា សាន (Phraya San) បានវាយលុកក្រុងធនបុរី ហើយបានបង្ខំឲ្យព្រះបាទតាកស៊ីន ដាក់រាជ្យ និងទៅសាងផុស។
ខែមេសា ឆ្នាំ ១element៧៨២៖ មេទ័ពកំពូលគឺ ចៅពញា ចក្រី (Chao Phraya Chakri ដែលកំពុងធ្វើសង្គ្រាមនៅកម្ពុជា) បានប្រញាប់ប្រញាល់ដកទ័ពត្រឡប់មកក្រុងធនបុរីវិញ ដើម្បីគ្រប់គ្រងស្ថានការណ៍។ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឲ្យប្រហារជីវិតព្រះបាទតាកស៊ីន និងពួកបះបោរ រួចឡើងគ្រងរាជ្យជា ព្រះចៅរាមាទី១ បង្កើត រាជវង្សចក្រី និងផ្លាស់ប្តូររាជធានីឆ្លងទន្លេមកកាន់ បាងកក។
ផ្នែកទី ២៖ ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងការគ្រប់គ្រងរដ្ឋ (១៧៦៧–១៧៨២)
១. ភូមិសាស្ត្ររដ្ឋបាលដែនដី និងប្រព័ន្ធស្តេចត្រាញ់
ក្រោយឆ្នាំ ១៧៦៧ ដែនដីសៀមត្រូវបានបែងចែកជាបក្សសម្ព័ន្ធស្តេចត្រាញ់ធំៗចំនួន ៥ មុនពេលតាកស៊ីនបង្រួបបង្រួម៖
បក្សសម្ព័ន្ធធនបុរី (កណ្តាល): ដឹកនាំដោយតាកស៊ីន គ្រប់គ្រងតំបន់ដីសណ្តទន្លេចៅប្រាយ៉ា និងភាគអាគ្នេយ៍។
បក្សសម្ព័ន្ធពិម័យ (Phimai - កើត): ដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់ ទេពភិភីត (តួរៀនរាជវង្សអយុធ្យា) គ្រប់គ្រងតំបន់ខ្ពង់រាបនគររាជសីមា (អ៊ីសាន)។
បក្សសម្ព័ន្ធវិសេសជ័យចាន (Mueang Fang - ជើង): ដឹកនាំដោយព្រះសង្ឃ រឿន (Ruan) ដែលបានលាចាកសិក្ខាបទមកធ្វើស្តេចត្រាញ់ គ្រប់គ្រងភាគខាងជើងជិតព្រំដែនឡាវ។
បក្សសម្ព័ន្ធពិស្ណុលោក (Phitsanulok - ជើងកណ្តាល): ដឹកនាំដោយហ្លួង មហាថេប គ្រប់គ្រងតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រភាគខាងជើង។
បក្សសម្ព័ន្ធនគរស្រីធម្មរាជ (Ligor - ត្បូង): គ្រប់គ្រងតំបន់ឈានដីពាក់កណ្តាលកោះភាគខាងត្បូង។
២. ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋក្នុងសម័យធនបុរី
របបយោធានិយម: ដោយសាររដ្ឋស្ថិតក្នុងស្ថានភាពសង្គ្រាមជានិច្ច ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋរបស់ព្រះបាទតាកស៊ីនមានលក្ខណៈជា មជ្ឈការយោធាខ្លាំងក្លា។ ព្រះមហាក្សត្រជាមេទ័ពកំពូលផ្ទាល់។
ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ (Sakdina): ប្រព័ន្ធវណ្ណៈ និងការបែងចែកដីធ្លី/កម្លាំងពលកម្មពីសម័យអយុធ្យាត្រូវបានយកមកប្រើប្រាស់ឡើងវិញ ប៉ុន្តែត្រូវបានរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធមន្ត្រីរាជការថ្មី ដោយសារពួកមន្ត្រីចាស់ៗភាគច្រើនបានស្លាប់ ឬរត់ភៀសខ្លួន។
ផ្នែកទី ៣៖ ទំនាក់ទំនងរវាង សៀម និង ចំប៉ាសាក់ (១៧៦៧–១៧៨២)
ក្នុងសម័យកាលនេះ ទំនាក់ទំនងរវាងសៀម និងរាជាណាចក្រចំប៉ាសាក់ បានប្រែប្រួលពីភាពឯករាជ្យរហូតដល់ការធ្លាក់ក្រោមនឹមអាណានិគមសៀមទាំងស្រុង៖
ភាពឯកោ និងឯករាជ្យភាព (១៧៦៧–១៧៧៧):
បន្ទាប់ពីក្រុងអយុធ្យាដួលរលំ រាជាណាចក្រឡាវទាំងបី (លហ្វាងប្រាបាង វៀងចន្ទន៍ និងចំប៉ាសាក់) រួមទាំងចំប៉ាសាក់ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ស្តេចសៃយ៉ាគុម៉ាន (King Sayakumane) បានប្រកាសខ្លួនជាឯករាជ្យ និងមិនសូវមានទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ជាមួយក្រុងធនបុរីរបស់តាកស៊ីនឡើយ ដោយសារសៀមកំពុងជាប់ដៃក្នុងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង។
ចំណុចរបត់៖ ជម្លោះព្រះវ៉ូ (Phra Wo Crisis - ឆ្នាំ ១៧៧៧–១៧៧៨):
ព្រះវ៉ូ គឺជាមន្ត្រីរំទាស់ឡាវម្នាក់ដែលបានរត់ភៀសខ្លួនពីទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ មកសុំជ្រកកោន និងបង្កើតបន្ទាយនៅតំបន់ ដុនមត់ដែង (បច្ចុប្បន្នជាខេត្តអ៊ូប៊ុនរាជធានី ជិតព្រំដែនចំប៉ាសាក់) ហើយបានប្រកាសស្វាមីភ័ក្តិជាមួយសៀម (ធនបុរី)។
នៅឆ្នាំ ១៧៧៨ ស្តេចក្រុងវៀងចន្ទន៍បានបញ្ជូនទ័ពមកវាយកម្ទេច និងប្រហារជីវិតព្រះវ៉ូ។ ព្រះបាទតាកស៊ីនចាត់ទុកទង្វើនេះជាការប្រមាថដល់អាណាចក្រសៀម។
ការឈ្លានពានរបស់សៀម និងការធ្លាក់ខ្លួនជាចំណុះ (ឆ្នាំ ១៧៧៨–១៧៧៩):
ព្រះបាទតាកស៊ីន បានបញ្ជាឲ្យមេទ័ពកំពូលពីររូបគឺ ចៅពញា ចក្រី (ក្រោយមកជាព្រះចៅរាមាទី១) និងប្អូនប្រុសគឺ ចៅពញា សុរាសី ដឹកនាំកងទ័ពធំមួយទៅវាយលុកដែនដីឡាវ។
កងទ័ពសៀមបានវាយលុកចូល ចំប៉ាសាក់ មុនគេ។ ដោយសារតែកម្លាំងទ័ពខ្សោយ និងមិនអាចទប់ទល់នឹងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់សៀមបាន ស្តេចសៃយ៉ាគុម៉ាន នៃចំប៉ាសាក់ បានសម្រេចចិត្តចុះចាញ់ដោយគ្មានការបង្ហូរឈាមច្រើនឡើយ។
បន្ទាប់ពីបានចំប៉ាសាក់ សៀមបានបន្តវាយយកក្រុងវៀងចន្ទន៍ និងហ្លួងប្រាបាង។
លទ្ធផលគិតត្រឹមឆ្នាំ ១៧៨២:
រាជាណាចក្រចំប៉ាសាក់បានធ្លាក់ខ្លួនជា ប្រទេសចំណុះ (Vassal State) របស់សៀមជាផ្លូវការ។ ស្តេចសៃយ៉ាគុម៉ាន ត្រូវបានសៀមនាំខ្លួនមកកាន់ក្រុងធនបុរីមួយរយៈពេល មុននឹងអនុញ្ញាតឲ្យត្រឡប់ទៅគ្រប់គ្រងចំប៉ាសាក់វិញក្នុងនាមជាស្តេចត្រាញ់ចំណុះសៀម ដោយត្រូវផ្ញើ ផ្កាមាសប្រាក់ (Bunga mas) និងកប្បាសជាគ្រឿងបណ្ណាការទៅថ្វាយស្តេចសៀមជាទៀងទាត់។
រាជាណាចក្រចម្ប៉ាសាក់ (Champasak) បានបន្តស្ថិតនៅក្រោមនឹមជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រសៀម (ថៃ) រហូតដល់ ឆ្នាំ ១៩០៤។ [1]
ការបញ្ចប់ឋានៈជារដ្ឋចំណុះសៀមនេះ បានកើតឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ ព្រះចៅរាស្រ្តាដាណៃ (King Ratsadanay / Chao Nhouy) ដែលជាក្សត្រគ្រងរាជ្យចុងក្រោយបង្អស់នៃព្រះរាជាណាចក្រចម្ប៉ាសាក់។ [1, 2]
ព័ត៌មានលម្អិតនៃព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះមានដូចខាងក្រោម៖
១. ការបញ្ចប់ឋានៈជាចំណុះសៀម (ឆ្នាំ ១៩០៤)
សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម៖ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ប្រទេសសៀមបានបង្ខំចិត្តចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាជាមួយចក្រភពអាណានិគមបារាំង ដើម្បីប្រគល់ទឹកដីចម្ប៉ាសាក់ផ្នែកខាងលិចទន្លេមេគង្គ (ដែលសេសសល់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៨៩៣) ទៅឱ្យបារាំងគ្រប់គ្រង។ [1]
ការរំលាយរដ្ឋ៖ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីទទួលបានទឹកដីទាំងស្រុង បារាំងបានសម្រេចចិត្តរំលាយឋានៈជារាជាណាចក្រឯករាជ្យ ឬរដ្ឋចំណុះ នៃចម្ប៉ាសាក់ចោល ហើយបានកែប្រែដែនដីនេះឱ្យទៅជា «ខេត្តចម្ប៉ាសាក់» នៃដែនដីឡាវរបស់បារាំង (French Laos) វិញ។ [1, 2, 3]
២. អំពីព្រះមហាក្សត្រចុងក្រោយ៖ ព្រះចៅរាស្រ្តាដាណៃ (Ratsadanay)
ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ ១៩០០ ក្នុងនាមជាស្តេចចំណុះរបស់សៀម (ទទួលការតែងតាំងពីព្រះចៅជូឡាឡុងកន ឬរាមាទី៥)។
នៅពេលដែលបារាំងបានចូលមកលេបត្របាក់ចម្ប៉ាសាក់នៅឆ្នាំ ១៩០៤ បារាំងបានដកហូតរាល់បុព្វសិទ្ធិ និងអំណាចជាក្សត្ររបស់ព្រះអង្គទាំងអស់។ ទោះជាយ៉ាងណា បារាំងបានតែងតាំងព្រះអង្គឱ្យធ្វើជា ចៅហ្វាយខេត្តចម្ប៉ាសាក់ (Gouverneur de Champassak) ជំនួសវិញ ដើម្បីរក្សាស្ថិរភាព និងការគ្រប់គ្រងផ្នែករដ្ឋបាលក្នុងតំបន់រហូតដល់ព្រះអង្គចូលទិវង្គតនៅឆ្នាំ ១៩៤៥។ [1, 2]
សរុបសេចក្តីមក៖ ចម្ប៉ាសាក់បានបាត់បង់ឋានៈជារដ្ឋចំណុះសៀមនៅ ឆ្នាំ ១៩០៤ ដោយសារការកាត់ដីទៅឱ្យបារាំង ហើយស្តេចដែលគ្រងរាជ្យនៅពេលនោះគឺ ព្រះចៅរាស្រ្តាដាណៃ។
ស្តេចសៀមបានដកទ័ព និងដកមន្ត្រីត្រួតត្រាចេញពីចម្ប៉ាសាក់ទាំងស្រុងត្រឡប់ទៅបាងកកវិញនៅក្នុង ឆ្នាំ ១៩MD៤ បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើ សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ១៩០៤ (ចុះថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤) ដើម្បីកាត់ទឹកដីចម្ប៉ាសាក់ទាំងអស់ទៅឱ្យបារាំងគ្រប់គ្រង។
ចំពោះចម្ងល់ដែលថា «តើបាងកកចាប់រីកចម្រើនក្រោយពេលបាត់បង់វាំងនៅចម្ប៉ាសាក់មែនដែរឬទេ?» ចម្លើយគឺ មិនមែនដោយសារមូលហេតុនេះឡើយ។ ការពិតប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការវិវត្តរបស់ទីក្រុងបាងកកមានភាពផ្ទុយស្រឡះ និងបកស្រាយដូចខាងក្រោម៖
១. ភាពរីកចម្រើនរបស់បាងកកកើតឡើង «មុន» ការបាត់បង់ចម្ប៉ាសាក់
បាងកកជារាជធានីនិងមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចស្រាប់៖ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៧៨២ មក បាងកកត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមជ្ឈមណ្ឌលអំណាច នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតរបស់អាណាចក្រសៀមទាំងមូល។ ចំណែកឯចម្ប៉ាសាក់គ្រាន់តែជារដ្ឋចំណុះតូចមួយនៅភាគខាងក្រៅ ដែលត្រូវផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការមកឱ្យបាងកកតែប៉ុណ្ណោះ។ [1, 2]
យុគសម័យទំនើបកម្ម (Modernization): ទីក្រុងបាងកកបានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើន និងធ្វើទំនើបកម្មតាមបែបលោកខាងលិចយ៉ាងខ្លាំងក្លាបំផុតនៅក្នុងរជ្ជកាល ព្រះចៅជូឡាឡុងកន (រាមាទី៥) គឺចាប់តាំងពី ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៧០ និង ១៨៨០ មកម៉្លេះ (ពោលគឺរាប់សិបឆ្នាំមុនពេលបាត់បង់ចម្ប៉ាសាក់) តាមរយៈការកសាងផ្លូវដែក ផ្លូវថ្នល់ ប្រព័ន្ធទូរលេខ សាលារៀន និងការកែទម្រង់រដ្ឋបាលខ្នាតធំ។ [1, 2, 3]
២. ការបាត់បង់ចម្ប៉ាសាក់ គឺជា «ការខាតបង់» មិនមែនជាឱកាសរីកចម្រើនទេ
ការបង្ខំចិត្តកាត់ដី៖ ការដកទ័ព និងប្រគល់ដែនដីចម្ប៉ាសាក់ទៅឱ្យបារាំងនៅឆ្នាំ ១៩MD៤ គឺជាការខាតបង់ទឹកដីដ៏ឈឺចាប់ និងជាវិបត្តិនយោបាយរបស់ស្តេចសៀម ក្រោមសម្ពាធកងទ័ពអាណានិគមបារាំង មិនមែនជាព្រឹត្តិការណ៍ដោះលែងដើម្បីទទួលបានភាពមានបាន ឬធ្វើឱ្យបាងកករីកចម្រើននោះឡើយ។ [1, 2]
បាងកករីកចម្រើនដោយសារពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ៖ មូលហេតុពិតប្រាកដដែលធ្វើឱ្យបាងកកក្លាយជាទីក្រុងដ៏រវើក និងរីកចម្រើនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គឺដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្រអំណោយផលនៅជិតមាត់សមុទ្រ (ដងទន្លេចៅប្រាយ៉ា) ការបើកចំហពាណិជ្ជកម្មជាមួយលោកខាងលិច និងចិន និងការប្រមូលផ្តុំថវិកាជាតិមកអភិវឌ្ឍរាជធានីកណ្តាល។ [1, 2, 3]
សរុបសេចក្តីមក៖ សៀមដកខ្លួនចេញពីចម្ប៉ាសាក់នៅ ឆ្នាំ ១៩MD៤ ហើយការរីកចម្រើនរបស់បាងកក គឺកើតឡើងពីការធ្វើទំនើបកម្មផ្ទៃក្នុងប្រទេស និងការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មជាសកល មិនមែនដោយសារតែការបាត់បង់វាំង ឬទឹកដីចម្ប៉ាសាក់នោះឡើយ។
Make an image with scale 900px X 1200 px of "ពត៍មានអំពី ជនជាតិចិន កងតុង (广府人 - Guangfu people) នៅទីក្រុងបាងកក គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនដ៏សំខាន់មួយ ដែលបានរួមចំណែកយ៉ាងខ្លាំងដល់វប្បធម៌ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់ប្រទេសថៃ។ ខណៈពេលដែលក្រុមជនជាតិចិន តែជីវ (Teochew) គឺជាក្រុមចិនធំជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសថៃ ក្រុមចិនកងតុងក៏មានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំ និងមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរលង់ណាស់មកហើយដែរ។ សូមលើកយកប្រវត្តិទូទៅនៃ អំបូរជនជាតិ កងតុង (广府人 - Guangfu people) និង ចំនួនប៉ានស្មាន ជនជាតិនេះ កំពុងរស់នៅប្រទេស ថៃសព្វថ្ងៃ។ To add an overview of Thailand map, to add summary of total of 08 Chinese descendance group, and to show an information regarding to population size per countries, original destination place and today living location in Thailand, China, Myanmar, Laos, Vietnam, Cambodia as well as their image picture on 3D map. Adding the population size, making key icon picture of their descendants path, Key Characteristics & Historical Waves, their Trade & Culture.The title of an image is in Khmer at top follow by English version. Adding this offered image overlay your made image 3D map . តួរលេខទំហំអំបូរជនជាតិ ចិនទាំង ០៨ រួមមាន៖
អំបូរជនជាតិ ចិន កងតុង ( បាងកក) Cantonese (广府)
អំបូរជនជាតិ ចិន កងតុង ( បាងកក) Cantonese (广府)
- ១.Haw (จีนฮ่อ) ចិនហាវ ឬ ចិនយួនណាន Chin Haw or Chin Ho (Yunnanese Chinese) ជា ចិន មូស្លីម the Hui Muslims and Han Chinese ឈៀងរ៉ៃ 200,000 នាក់ 2%
- ២.Peranakan (Baba-Nyonya) ចិនកូនកាត់ ថៃម៉ាឡេ (Phuket's) 200,000 នាក់ 2%
- ៣.Cantonese (广府) ចិន កងតុង ( បាងកក) 300,000 នាក់ 3%
- ៤.Hakka (客家) ចិន ហាក់កា ( ឈៀងម៉ៃ) 500,000 នាក់ 5%
- ៥.Guangxi (广西)ចិន ហ្គោងស៊ី ( ថៃភាគខាងត្បូង) 500,000 នាក់ 5%
- ៦.Hainanese (海南)ចិន ហាយណាន ( សូរាជ ថានី) 1,100,000 នាក់ 11%
- ៧.Hokkien (福建) ចិនហុកកៀន ( ថៃខាងត្បូង ភូកេត ផាងញ៉ា ត្រាង) 1,600,000 នាក់ 16%
- ៨.Teochew(潮州) ចិនតាជីវ (បាងកក ចៅព្រះ តាចិន ស្តេច តាក់ស៊ីន) 5,600,000 នាក់ 56%
Prompts: Make an image with scale 900px X 1200 px of "ពត៍មានអំពី ជនជាតិ ចិន កងតុង Cantonese (广府) ( បាងកក)។ ជនជាតិ ចិន កងតុង (广府人 - Guangfu people) នៅទីក្រុងបាងកក គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនដ៏សំខាន់មួយ ដែលបានរួមចំណែកយ៉ាងខ្លាំងដល់វប្បធម៌ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់ប្រទេសថៃ។ ខណៈពេលដែលក្រុមជនជាតិចិន តែជីវ (Teochew) គឺជាក្រុមចិនធំជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសថៃ ក្រុមចិនកងតុងក៏មានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំ និងមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរលង់ណាស់មកហើយដែរ។." Showing an information regarding to population size per countries, original destination place and today living location in Thailand, China, Myanmar, Laos, Vietnam, Cambodia as well as their image picture on 3D map. Adding the population size, making key icon picture of their descendants path, Key Characteristics & Historical Waves, their Trade & Culture.The title of an image is in Khmer at top follow by English version. Adding this offered image overlay your made image 3D map .
ខាងក្រោមនេះជាព័ត៌មានលម្អិតអំពីជនជាតិចិនកងតុងនៅទីក្រុងបាងកក៖
១. ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការផ្លាស់ទីលំនៅ (History & Migration)
ប្រភពដើម៖ ពួកគេមានដើមកំណើតមកពីខេត្តក្វាងទុង (Guangdong) នៃប្រទេសចិន ជាពិសេសតំបន់ជុំវិញទីក្រុងក្វាងចូវ (Guangzhou) តំបន់ដែនដីសណ្តទន្លេគុជ (Pearl River Delta) និងតំបន់ ស៊ីយី (Siyi/Sze Yup - ស្រុកទាំងបួន)។
ការធ្វើចំណាកស្រុក៖ ការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ជនជាតិចិនកងតុងមកកាន់សៀម (ឈ្មោះដើមរបស់ថៃ) បានចាប់ផ្តើមកើនឡើងក្នុងអំឡុងសតវត្សទី ១៩ និងដើមសតវត្សទី ២០ ដោយសារកត្តាដូចជា៖
កត្តារុញច្រានពីប្រទេសចិន៖ អស្ថិរភាពនយោបាយ សង្គ្រាម (សង្គ្រាមអាភៀន) គ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ និងភាពក្រីក្រនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។
កត្តាទាក់ទាញពីប្រទេសថៃ៖ ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច ការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងបាងកក តម្រូវការកម្លាំងពលកម្មជំនាញ និងគោលនយោបាយបើកចំហរបស់ស្តេចថៃចំពោះអ្នកចំណាកស្រុកចិន។
២. ទីតាំង និងការតាំងទីលំនៅនៅបាងកក (Settlement in Bangkok)
ខណៈពេលដែលជនជាតិចិនភាគច្រើនរស់នៅតំបន់យ៉ាវ៉ារ៉ាត (Yaowarat - ទីក្រុងចិន) ជនជាតិចិនកងតុងក៏មានតំបន់តាំងទីលំនៅជាក់លាក់ដែលពួកគេមានឥទ្ធិពលខ្លាំង៖
តំបន់ស៊ីឡុម (Silom) និងសារ៉ាឌីង (Sala Daeng)៖ កាលពីមុន តំបន់នេះគឺជាទីតាំងផ្ទះសម្បែង និងអាជីវកម្មរបស់ជនជាតិចិនកងតុងជាច្រើន។
តំបន់ចារើនគ្រុង (Charoen Krung)៖ ជាផ្លូវចាស់ដែលតភ្ជាប់ពីយ៉ាវ៉ារ៉ាតទៅកាន់តំបន់ផ្សេងទៀត សម្បូរបែបដោយហាង និងអាជីវកម្មរបស់ជនជាតិចិនកងតុង។
៣. តួនាទីសេដ្ឋកិច្ច និងរបរចិញ្ចឹមជីវិត (Economic Roles)
ជនជាតិចិនកងតុងល្បីល្បាញដោយសារជំនាញផ្នែកសិប្បកម្ម និងការជួញដូរ៖
វិស័យសំណង់៖ ពួកគេមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាមេជាង និងកម្មករជំនាញក្នុងសំណង់សាលា វត្ត និងអគារសំខាន់ៗនៅបាងកក។
ជំនាញសិប្បកម្ម៖ ល្បីខាងរបរធ្វើគ្រឿងសង្ហារឹមពីឈើក្រហម (rosewood furniture), ជាងមាស, ជាងកាត់ដេរ, និងមេជាងមេកានិក។
ម្ហូបអាហារ៖ ការបើកភោជនីយដ្ឋាន និងអាហារដ្ឋានគឺជាអាជីវកម្មដ៏ពេញនិយមមួយ។
៤. វប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅ (Culture & Lifestyle)
ទោះបីជាពួកគេបានធ្វើសមាហរណកម្មចូលក្នុងសង្គមថៃក៏ដោយ ពួកគេនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់ខ្លួន៖
ភាសា៖ ពួកគេនិយាយភាសាកងតុង (Cantonese) នៅក្នុងគ្រួសារ និងសហគមន៍របស់ពួកគេ ទោះបីជាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើននិយាយភាសាថៃយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញក៏ដោយ។
ម្ហូបអាហារ៖ ម្ហូបកងតុងមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងនៅបាងកក ដូចជា៖
ឌីមសាំ (Dim Sum): មានហាងលក់ឌីមសាំជាច្រើននៅទូទាំងទីក្រុង។
ទាខ្វៃ (Roasted Duck): ជនជាតិចិនកងតុងល្បីខ្លាំងក្នុងការធ្វើទាខ្វៃ។
មី និងស៊ុប: មានរសជាតិប្លែកពីមីរបស់ក្រុមចិនផ្សេងទៀត។
សមាគម៖ ពួកគេបង្កើតសមាគមជាច្រើនដើម្បីជួយសង្គ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមក រក្សាទំនាក់ទំនង និងការពារវប្បធម៌ ដូចជា "សមាគមកងតុងថៃ" (Guangdong Association of Thailand) ។
៥. សាសនា និងសេចក្តីជំនឿ (Religion & Beliefs)ជនជាតិ ចិន កងតុង (广府人 - Guangfu people) នៅទីក្រុងបាងកក គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចិនដ៏សំខាន់មួយ ដែលបានរួមចំណែកយ៉ាងខ្លាំងដល់វប្បធម៌ សេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់ប្រទេសថៃ។ ខណៈពេលដែលក្រុមជនជាតិចិន តែជីវ (Teochew) គឺជាក្រុមចិនធំជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសថៃ ក្រុមចិនកងតុងក៏មានវត្តមានយ៉ាងរឹងមាំ និងមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរលង់ណាស់មកហើយដែរ។
ខាងក្រោមនេះជាព័ត៌មានលម្អិតអំពីជនជាតិចិនកងតុងនៅទីក្រុងបាងកក៖
១. ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការផ្លាស់ទីលំនៅ (History & Migration)
ប្រភពដើម៖ ពួកគេមានដើមកំណើតមកពីខេត្តក្វាងទុង (Guangdong) នៃប្រទេសចិន ជាពិសេសតំបន់ជុំវិញទីក្រុងក្វាងចូវ (Guangzhou) តំបន់ដែនដីសណ្តទន្លេគុជ (Pearl River Delta) និងតំបន់ ស៊ីយី (Siyi/Sze Yup - ស្រុកទាំងបួន)។
ការធ្វើចំណាកស្រុក៖ ការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ជនជាតិចិនកងតុងមកកាន់សៀម (ឈ្មោះដើមរបស់ថៃ) បានចាប់ផ្តើមកើនឡើងក្នុងអំឡុងសតវត្សទី ១៩ និងដើមសតវត្សទី ២០ ដោយសារកត្តាដូចជា៖
កត្តារុញច្រានពីប្រទេសចិន៖ អស្ថិរភាពនយោបាយ សង្គ្រាម (សង្គ្រាមអាភៀន) គ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ និងភាពក្រីក្រនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។
កត្តាទាក់ទាញពីប្រទេសថៃ៖ ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច ការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងបាងកក តម្រូវការកម្លាំងពលកម្មជំនាញ និងគោលនយោបាយបើកចំហរបស់ស្តេចថៃចំពោះអ្នកចំណាកស្រុកចិន។
២. ទីតាំង និងការតាំងទីលំនៅនៅបាងកក (Settlement in Bangkok)
ខណៈពេលដែលជនជាតិចិនភាគច្រើនរស់នៅតំបន់យ៉ាវ៉ារ៉ាត (Yaowarat - ទីក្រុងចិន) ជនជាតិចិនកងតុងក៏មានតំបន់តាំងទីលំនៅជាក់លាក់ដែលពួកគេមានឥទ្ធិពលខ្លាំង៖
តំបន់ស៊ីឡុម (Silom) និងសារ៉ាឌីង (Sala Daeng)៖ កាលពីមុន តំបន់នេះគឺជាទីតាំងផ្ទះសម្បែង និងអាជីវកម្មរបស់ជនជាតិចិនកងតុងជាច្រើន។
តំបន់ចារើនគ្រុង (Charoen Krung)៖ ជាផ្លូវចាស់ដែលតភ្ជាប់ពីយ៉ាវ៉ារ៉ាតទៅកាន់តំបន់ផ្សេងទៀត សម្បូរបែបដោយហាង និងអាជីវកម្មរបស់ជនជាតិចិនកងតុង។
១. ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការផ្លាស់ទីលំនៅ (History & Migration)
ប្រភពដើម៖ ពួកគេមានដើមកំណើតមកពីខេត្តក្វាងទុង (Guangdong) នៃប្រទេសចិន ជាពិសេសតំបន់ជុំវិញទីក្រុងក្វាងចូវ (Guangzhou) តំបន់ដែនដីសណ្តទន្លេគុជ (Pearl River Delta) និងតំបន់ ស៊ីយី (Siyi/Sze Yup - ស្រុកទាំងបួន)។
ការធ្វើចំណាកស្រុក៖ ការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ជនជាតិចិនកងតុងមកកាន់សៀម (ឈ្មោះដើមរបស់ថៃ) បានចាប់ផ្តើមកើនឡើងក្នុងអំឡុងសតវត្សទី ១៩ និងដើមសតវត្សទី ២០ ដោយសារកត្តាដូចជា៖
កត្តារុញច្រានពីប្រទេសចិន៖ អស្ថិរភាពនយោបាយ សង្គ្រាម (សង្គ្រាមអាភៀន) គ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិ និងភាពក្រីក្រនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។
កត្តាទាក់ទាញពីប្រទេសថៃ៖ ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច ការអភិវឌ្ឍន៍ទីក្រុងបាងកក តម្រូវការកម្លាំងពលកម្មជំនាញ និងគោលនយោបាយបើកចំហរបស់ស្តេចថៃចំពោះអ្នកចំណាកស្រុកចិន។
២. ទីតាំង និងការតាំងទីលំនៅនៅបាងកក (Settlement in Bangkok)
ខណៈពេលដែលជនជាតិចិនភាគច្រើនរស់នៅតំបន់យ៉ាវ៉ារ៉ាត (Yaowarat - ទីក្រុងចិន) ជនជាតិចិនកងតុងក៏មានតំបន់តាំងទីលំនៅជាក់លាក់ដែលពួកគេមានឥទ្ធិពលខ្លាំង៖
តំបន់ស៊ីឡុម (Silom) និងសារ៉ាឌីង (Sala Daeng)៖ កាលពីមុន តំបន់នេះគឺជាទីតាំងផ្ទះសម្បែង និងអាជីវកម្មរបស់ជនជាតិចិនកងតុងជាច្រើន។
តំបន់ចារើនគ្រុង (Charoen Krung)៖ ជាផ្លូវចាស់ដែលតភ្ជាប់ពីយ៉ាវ៉ារ៉ាតទៅកាន់តំបន់ផ្សេងទៀត សម្បូរបែបដោយហាង និងអាជីវកម្មរបស់ជនជាតិចិនកងតុង។
៣. តួនាទីសេដ្ឋកិច្ច និងរបរចិញ្ចឹមជីវិត (Economic Roles)
ជនជាតិចិនកងតុងល្បីល្បាញដោយសារជំនាញផ្នែកសិប្បកម្ម និងការជួញដូរ៖
វិស័យសំណង់៖ ពួកគេមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាមេជាង និងកម្មករជំនាញក្នុងសំណង់សាលា វត្ត និងអគារសំខាន់ៗនៅបាងកក។
ជំនាញសិប្បកម្ម៖ ល្បីខាងរបរធ្វើគ្រឿងសង្ហារឹមពីឈើក្រហម (rosewood furniture), ជាងមាស, ជាងកាត់ដេរ, និងមេជាងមេកានិក។
ម្ហូបអាហារ៖ ការបើកភោជនីយដ្ឋាន និងអាហារដ្ឋានគឺជាអាជីវកម្មដ៏ពេញនិយមមួយ។
៤. វប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅ (Culture & Lifestyle)
ទោះបីជាពួកគេបានធ្វើសមាហរណកម្មចូលក្នុងសង្គមថៃក៏ដោយ ពួកគេនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌របស់ខ្លួន៖
ភាសា៖ ពួកគេនិយាយភាសាកងតុង (Cantonese) នៅក្នុងគ្រួសារ និងសហគមន៍របស់ពួកគេ ទោះបីជាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើននិយាយភាសាថៃយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញក៏ដោយ។
ម្ហូបអាហារ៖ ម្ហូបកងតុងមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងនៅបាងកក ដូចជា៖
ឌីមសាំ (Dim Sum): មានហាងលក់ឌីមសាំជាច្រើននៅទូទាំងទីក្រុង។
ទាខ្វៃ (Roasted Duck): ជនជាតិចិនកងតុងល្បីខ្លាំងក្នុងការធ្វើទាខ្វៃ។
មី និងស៊ុប: មានរសជាតិប្លែកពីមីរបស់ក្រុមចិនផ្សេងទៀត។
សមាគម៖ ពួកគេបង្កើតសមាគមជាច្រើនដើម្បីជួយសង្គ្រោះគ្នាទៅវិញទៅមក រក្សាទំនាក់ទំនង និងការពារវប្បធម៌ ដូចជា "សមាគមកងតុងថៃ" (Guangdong Association of Thailand) ។
៥. សាសនា និងសេចក្តីជំនឿ (Religion & Beliefs)
ជនជាតិចិនកងតុងប្រតិបត្តិតាមសាសនាព្រះពុទ្ធមហាយាន (Mahayana Buddhism) និងសាសនាដាវ (Taoism) ព្រមទាំងការគោរពដូនតា។ មានប្រាសាទ និងសាលាគោរពដែលជាប់ទាក់ទងនឹងជនជាតិចិនកងតុងនៅបាងកក ដូចជា៖
សាលាគោរពក្វាងតុ้ง (Guangdong Shrine): ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ស៊ីឡុម ជាទីកន្លែងគោរពបូជាដ៏សំខាន់សម្រាប់សហគមន៍។
No comments:
Post a Comment